Академиялық этика және команда жұмысының қағидаттары

Академиялық этика, тапсырыс берушілер, оқытушылар, ғылыми жетекшілер, зерттеушілер және академиялық кеңесшілер басшылыққа алатын адамгершілік, кәсіби және зерттеушілік қағидаттардың жиынтығы. Ол зерттеудің қалай жүргізілетінін, ғылыми дереккөздердің қалай пайдаланылатынын, деректердің қалай жиналып талданатынын, қорытындылардың қалай тұжырымдалатынын және ғылыми жұмыс нәтижелерінің қалай ұсынылатынын айқындайды.

Практикалық тұрғыдан алғанда, академиялық этика зерттеуге адал қарауды және басқа авторлардың интеллектуалдық еңбегіне құрметпен қарауды білдіреді. Тапсырыс беруші пайдаланылатын ақпараттың шығу тегін түсінуі, авторларды дұрыс көрсетуі, басқа біреудің идеясын иемденбеуі, қалаған қорытындыға жету үшін зерттеу нәтижелерін өзгертпеуі және басқа біреудің жұмысын өз жұмысы ретінде ұсынбауы тиіс.

Академиялық этика мәтіндегі көшірмелерді тексеруден әлдеқайда кең ұғым. Оған академиялық адалдық, авторлық жауапкершілік, ақпараттың дұрыстығы, дұрыс дәйексөз келтіру, зерттеу әдіснамасын сақтау және дереккөздермен жұмыстың ашықтығы кіреді.

Академиялық кеңес беру орталығының командасы тапсырыс берушілермен өзара әрекеттесудің барлық кезеңінде академиялық адалдық қағидаттарын ұстанады. Команданың негізгі міндеті, тапсырыс берушіге талаптарды түсінуге, ғылыми жұмыстың құрылымын меңгеруге, зерттеу үдерісін дұрыс ұйымдастыруға және кең тараған академиялық қателерден аулақ болуға көмектесу.

Академиялық этика неге маңызды

Ғылыми жұмыстың негізгі мақсаты белгіленген көлемдегі мәтінді дайындау ғана емес. Зерттеу тапсырыс берушінің ақпаратпен дербес жұмыс істей алатынын, ғылыми тәсілдерді талдай алатынын, мәселені анықтай алатынын, әдістерді таңдай алатынын, өз ұстанымын негіздей алатынын және дәлелді қорытынды жасай алатынын көрсетуі тиіс.

Академиялық этика сақталған кезде, жұмыс логикалы, түсінікті және дәлелді болады. Оқырман қай тұжырымдардың ғылыми әдебиетке негізделгенін, қай деректердің практикалық зерттеу барысында алынғанын және қай қорытындылардың автордың өзі тұжырымдағанын анықтай алады.

Этикалық қағидаттарды сақтау тапсырыс берушінің мүддесін де қорғайды. Дұрыс рәсімделген сілтемелер автордың басқа біреудің идеясын иемденбей, қолданыстағы ғылыми базаны пайдаланатынын көрсетеді. Әдістерді адал сипаттау нәтижелердің қалай алынғанын түсінуге мүмкіндік береді. Сауалнамаларды, есептеулерді, хаттамаларды, кестелерді, сұхбаттарды және басқа бастапқы материалдарды сақтау зерттеудің дұрыстығын растауға көмектеседі.

Сонымен қатар, дәйексөздер мен мәтіндік сәйкестіктердің болуы академиялық адалдықтың бұзылғанын білдірмейді. Ғылыми жұмыс басқа зерттеушілердің еңбектеріне, заңнамаға, статистикалық деректерге, ресми құжаттарға және кәсіби терминологияға жүгінбей дайындалуы мүмкін емес. Маңыздысы, басқа біреудің идеясының мүлдем болмауы емес, олардың авторлығы мен дереккөзінің дұрыс көрсетілуі.

Сондықтан академиялық адалдықты тек белгілі бір бірегейлік пайызына теңеп қоюға болмайды. Жоғары техникалық көрсеткіш зерттеу сапасын әрдайым растай бермейді. Мәтін формальды түрде бірегей болуы мүмкін, бірақ дұрыс емес мәліметтерді, ойдан шығарылған дереккөздерді, расталмаған статистиканы немесе қате сілтемелерді қамтуы мүмкін.

Сонымен бірге, нормативтік құқықтық актілердің атаулары, ғылыми терминдер, тұрақты анықтамалар мен библиографиялық деректер дұрыс рәсімделген жағдайда да тексеру жүйесі оларды сәйкестік ретінде анықтауы мүмкін. Мұндай сәйкестіктерді мәтіннің мазмұны мен нақты білім беру ұйымының талаптарын ескере отырып бағалау қажет.

Қазақстан Республикасында академиялық этика немен реттеледі

Қазақстан Республикасында академиялық этика талаптары заңнамалық актілердің, нормативтік құжаттардың және жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының ішкі ережелерінің жиынтығымен реттеледі.

Оларға білім беру және авторлық құқық туралы заңнама, мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарттары (МЖМБС), уәкілетті органның және Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитетінің (ҒЖБСҚҚК) талаптары, сондай-ақ ЖОО-лардың өздері әзірлеген академиялық адалдық кодекстері, ережелері мен әдістемелік ұсынымдары жатады.

Орталықтың командасы осы талаптар шеңберінде жұмыс істейді және ақпараттық-кеңестік әрі әдістемелік қызметтер көрсетеді. Мамандар теориялық және практикалық бөлікке қойылатын талаптарды түсіндіреді, тарауларды логикалық құрастыруға және зерттеудің тиісті әдістерін таңдауға көмектеседі.

Бұл ретте авторлық құқық тапсырыс берушіде қалады. Ол материалдарды өз бетінше зерделейді, мазмұндық шешімдер қабылдайды, жұмысты ғылыми жетекшісімен талқылайды және ЖОО-ға ұсынатын мәтінге жауапты болады.

Команда дереккөздердің дұрыстығына ерекше көңіл бөледі. Нормативтік құқықтық актілер ресми құқықтық ақпараттық жүйелер бойынша, статистикалық деректер мемлекеттік органдар мен салалық ұйымдардың материалдары бойынша, ал ғылыми тұжырымдар нақты жарияланымдар, монографиялар, диссертациялар мен мақалалар бойынша тексеріледі.

Команда ойдан шығарылған кітаптарды, мақалаларды, автор аты-жөндерін, бет нөмірлерін, нормативтік құжаттарды немесе статистикалық көрсеткіштерді пайдалануды қолдамайды. Әрбір дереккөз нақты, тексеруге қолжетімді және зерттеу тақырыбына сай болуы тиіс.

Пайдаланылатын барлық идеялар, анықтамалар, жіктемелер, әдістер мен деректер дұрыс сілтемелермен қоса берілуі тиіс. Сөзбе-сөз үзінділер дәйексөз ретінде рәсімделеді. Ғылыми ұстанымды өз сөзімен баяндау да автор мен дереккөзді көрсетуді талап етеді.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі мәтінде келтірілген сілтемелерге сәйкес болуы тиіс. Дереккөздер библиографиялық атаулардың жалпы санын жасанды түрде көбейту үшін ғана қосылмайды.

Зерттеудің практикалық бөлігі нақты материалдарға негізделуі тиіс. Егер жұмыста сауалнама жүргізу, сұхбат алу, бақылау, эксперимент немесе құжаттарды талдау қолданылса, тапсырыс беруші зерттеудің қайда, қашан және қалай жүргізілгенін, оған кімдер қатысқанын және нәтижелердің қалай өңделгенін түсінуі тиіс.

Егер ашық статистикалық деректер пайдаланылса, жұмыста олардың дереккөзі, кезеңі, өлшем бірліктері және талдау тәсілі көрсетіледі. Кестелер, диаграммалар мен қорытындылар өзара байланысты болуы және ұсынылған деректерге қайшы келмеуі тиіс.

Жұмысты түпкілікті тапсырар алдында тапсырыс берушіге бүкіл жұмысты өз бетінше оқып шығу, есептеулерді, сілтемелерді, кестелерді, қосымшалар мен қорытындыларды тексеру ұсынылады. Ол әрбір бөлімнің мазмұнын түсінуі және қолданылған әдістерді, деректердің шығу тегін және алынған нәтижелердің мәнін түсіндіруге дайын болуы тиіс.

Команда зерттеуді өз бетінше ұсынуға дайындалуға көмектеседі, дегенмен алдын ала қорғауда, қорғауда және ғылыми жұмысты талқылауда тапсырыс берушінің жеке қатысуын алмастырмайды.

Тапсырыс берушіге не білу маңызды

Академиялық этика алаңдаушылық тудырмауы тиіс. Оның міндеті, білім беру үдерісін күрделендіру емес, зерттеудің адалдығын, ашықтығын және дұрыстығын қамтамасыз ету.

Жұмыстың басынан бастап дереккөздер тізімін жүргізіп, бастапқы деректерді сақтап, зерттеу кезеңдерін тіркеп, сілтемелерді уақтылы рәсімдесе, мүмкін болатын проблемалардың көпшілігінің алдын алуға болады.

Тапсырыс берушінің барлық талаптарды алдын ала білуі міндетті емес. Ол сұрақтар қоя алады, әдістемелік ұсынымдардың ережелерін нақтылай алады және құрылымға, әдіснамаға, рәсімдеуге және қорғауға дайындалуға қатысты кеңес ала алады.

Академиялық кеңес беру, оқытуға, талаптарды түсіндіруге және зерттеу дағдыларын дамытуға бағытталған кезде, білім беру үдерісінің жол берілетін әрі табиғи бөлігі болып табылады.

Орталықтың командасы өз қызметін адалдық, жауапкершілік, авторлыққа құрмет, ақпараттың дұрыстығы және тапсырыс берушінің өз зерттеуіне саналы қатысуы қағидаттарына негіздейді. Мұндай тәсіл ғылыми жұмысты дайындау үдерісін әрбір тапсырыс беруші үшін неғұрлым түсінікті, ұйымдасқан әрі байсалды етуге мүмкіндік береді.